O Bezławkach raz jeszcze...1/4 - Reszel moje miasto

Idź do spisu treści

Menu główne:

O Bezławkach raz jeszcze...1/4

Okolice Reszla

Zamek/kościół w Bezławkach 2009 r., fot. A. Koperkiewicz




Prawdziwa gratka dla miłośników historii naszego regionu:

Doktor Arkadiusz Koperkiewicz wyraził zgodę na zamieszczenie na niniejszej stronie www publikacji
jego autorstwa na temat badań archeologicznych zamku w Bezławkach.

Tekst i pozostałe materiały najpierw
trafiły do Gazety Reszelskiej (Numer 117-2013r). Niestety, specyfika gazety nie pozwoliła na opublikowanie całości.

Zachęcam do zapoznania się z tymi wyjątkowo ciekawymi i cennymi informacjami.

 

Zamek, a póżniej kościół w Bezławkach to miejsce o interesującej przeszłości. Badania archeologiczne prowadzone pod kierunkiem doktora Koperkiewicza odkryły wiele nieznanych do tej pory faktów. Jest to wynik żmudnej pracy zespołu ludzi zajmujących się „czytaniem“ historii z kamieni, kości, warstw ziemi... Wykorzystane najnowocześniejsze metody badawcze były tylko wsparciem dla badaczy przeszłości bezławieckiego wzgórza.

Kiedy pierwszy raz, kilka, może kilkanaście lat temu, trafiłam do tego miejsca, zafascynowało mnie położenie zamku i rozciągający się w nieskończoność przepiękny widok. Nie znałam wtedy historii tej budowli ale czułam, że mury niejedno przeżyły.
Szkoda, że te miejsce ulega stopniowemu niszczeniu. Od wielu lat zamek - kościół jest okradany i dewastowany. Szkoda, że nie potrafimy docenić tego, co mamy. Wierzę, że kiedyś dla bezławieckiego zabytku zaświeci słońce i to wyjątkowe miejsce będzie chlubą i atrakcją naszego regionu.


Jolanta Grzyb


 
 
 
 
 
 

Komputerowa wizualizacja kościoła wraz z cmentarzem dokumentująca stan z końca XIX w, podstawie ryciny A. Boettichera , oprac. H. Michel

 

Arkadiusz Koperkiewicz
Instytut Archeologii Uniwersytetu Gdańskiego



Badania archeologiczne średniowiecznego kompleksu osadniczego (zamek i cmentarzysko) w Bezławkach,

gm. Reszel, woj. warmińsko-mazurskie.

1/4


Wieś Bezławki znajduje się około 14 km na południowy-zachód od Kętrzyna, w połowie drogi pomiędzy miejscowościami Święta Lipka i Wilkowo
. Geograficznie obszar ten znajduje się na Pojezierzu Mazurskim, na pograniczu regionów Krainy Wielkich Jezior od wschodu i Pojezierzem Mrągowskim od południa i zachodu. W południowej części wsi przepływa rzeka Dajna, lewy dopływ Gubra.
Historycznie była to kraina zamieszkana przez pruskie plemię Bartów. Do dnia dzisiejszego pozostałością po dawnych mieszkańcach są zachowane w nazwach miejscowości charakterystyczne toponimy z końcówką – lauken dziś – ławki, jak np. Wopławki, Sterławki, Kiemławki, Muławki etc. Znajdujący się nad Dajną gród w Bezławkach stanowił ważny ośrodek osadniczy zlokalizowany na pograniczu z Galindią i skomunikowany prawdopodobnie drogą wodną z oddalonym o 10 km galindzkim grodem w Czarnym Lesie. O randze ośrodka świadczą liczne i spektakularne znaleziska z okresu poprzedzającego kolonizację krzyżacką (Nowakiewicz 2002, s. 316).


Badania archeologiczne w Bezławkach rozpoczęto w 2008 r.  Prowadzi je Instytut Archeologii Uniwersytetu Gdańskiego, a pracami terenowymi kieruje dr Arkadiusz Koperkiewicz. Powodem zainicjowania tych prac był remont i konserwacja wieży kościoła w Bezławkach. Kościół w Bezławkach jest filią Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Wilkowie, pow. Kętrzyn. Pośród obiektów wpisanych do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego stanowi pozycję szczególną. Jest to bowiem jedyny przykład strażnicy krzyżackiej typu Wildhaus, która poprzez fakt jej adaptacji na cele sakralnej przetrwała w dość dobrym stanie do dnia dzisiejszego.
Założenie powstało w końcu XIV w. Dzięki badaniom dendrologicznym wiadomo już, że było to około 1377 r. W tym czasie ścinano dęby, które później wykorzystano w konstrukcji i które przetrwały do dnia dzisiejszego. Analizę dendrochronologiczną wykonał Prof. Tomasz Ważny z UMK w Toruniu.

Najstarsze przekazy źródłowe o Bezławkach pochodzą z 1356 r. i dotyczą lokalizacji nad rzeczka Dajną młyna wodnego z jednym kołem. Nadał go komtur bałgijski Johan Schindekopf niejakiemu Henikinowi z Gierdaw wraz z 6 morgami ziemi. Wieś Bauselawke lokowano w 1371 r. Przywilej lokacyjny wystawił komtur bangijski Ulryk Fricke (Haftka 1999, s. 37).


Około 1370 zakon krzyżacki zakończył pierwszy etap kolonizacji Wielkiej Puszczy (Wildnis). Określenie to przyjęło się dla nazywania terytorium zamieszkałego wcześniej przez Sasinów i Galindów. W okresie ekspansji państwa krzyżackiego tereny południowo-wschodniej części Prus były słabo zaludnione. Dopiero po 1370 r. ustalono południową granice Warmii. Punktem wyjścia do dalszej ekspansji w kierunku północno-wschodnim było założenie linii zamków w Gierdawach, Barcianach, Sątocznie i Kętrzynie, ustalenie wschodniej granicy z Warmią i podział części puszczy między komturstwa bałgijskie, pokarmińskie i królewieckie. Za regulacje odcinka północno-wschodniego odpowiedzialny był Werner von Orseln. Wokół nowo powstałych ośrodków rozwijało się osadnictwo wojskowe, czy nawet wsie chłopskie, jak w okolicy Sątoczna (Długokęcki 2007, s. 185). Na odcinku pomiędzy Kętrzynem, a Rynem akcję kolonizacyjną prowadzili komturzy z Bałgi. Sieć niewielkich osad służebnych miała zapewnić osłonę większych skupień osadniczych od litewskich najazdów (Biskup… 2008, s. 208-209). Prężna akcji osadnicza  i umacnianie się Krzyżaków na zajmowanym terenie spowodowało jednocześnie wzrost oporu ze strony litewskiej.
Z akcją kolonizacyjną peryferyjnych obszarów państwa krzyżackiego należy być może wzniesienie strażnicy w Bezławkach. Była ona wpisana w linię warowni osłaniających granice państwa od wschodu (Pisz, Ełk, Okartowo, Szestno, Ryn, Giżycko, Kętrzyn, Węgorzewo, Barciany), stojąc na przedpolu granicznej z Litwą puszczy i Krainy Wielkich Jezior. Istotne znaczenie dla pogranicznej strażnicy miała jej lokalizacja na niedostępnym wyniesieniu o okrężnej ekspozycji. Ze wzgórza rozciąga się widok okolicy na przestrzeni kilkudziesięciu kilometrów. Warownie przygraniczne były bazami wypadowymi do organizacji wypraw zmierzających do podboju Litwy. Nie ma jednak pewności czy przypuszczenia dotyczące wcześniejszej strażnicy drewnianej nie dotyczą zagospodarowania grodziska pruskiego i czy w odniesieniu do obiektu murowanego była to „adaptacja” wcześniejszego założenia jak to się utarło w literaturze (Haftka 1999, s. 36). Jeżeli przypuszczenia te są prawdziwe nie wykluczone, że wczesne krzyżackie założenie należałoby lokalizować nie na miejscu dzisiejszego wzgórza zamkowego lecz na obszarze grodziska pruskiego położonego bezpośrednio nad Dajną, w odległości około koło 1 km na wschód od zamku. Tutaj prawdopodobnie, było pierwotne centrum wsi. Jak dotąd na zamkowym wzgórzu nie natrafiono na jakiekolwiek ślady mogące świadczyć o wcześniejszej, drewnianej zabudowie. Na podstawie badań radiowęglowych stwierdzono wszakże, że istnieje warstwa datowana na XII wiek
(1). Na podstawie wykonanych analiz drewna ustalono, że zamek murowany wzniesiono około 1377 r (2).

-----------------------------------

1. Badania C14 w Poznańskim Laboratorium Węglowym wykonał Prof. Tomasz Goslar.
2. Badania dendrochronoliczne wykonał Prof. Tomasz Woźny.

 
 
 
 
 

Ekspedycja studentów  Instytutu Archeologii UG w Gdańsku w 2009 r., od lewej: Wacław Kulczykowski, Maciej Kucharski, Arkadiusz Koperkiewicz, Ewelina Sidorowicz, Dominika Leśniewska, Filip Popek, Sandra Medyńska, Łukasz Lewandowski, Jakub Żynis, Mateusz Łachiński, Wojciech Brillowski, Olga Mądrowska, Karol Zbróg ,

fot. J. Miałdun

 
 
 
 

Badania magnetometryczne cmentarzyska w Bezławkach przez firmę Proton Archeo, 2012 r.,
fot. A. Koperkiewicz

Wykonywanie skaningu 3D bryły kościoła w Bezławkach przez ekipę Instytutu Geodezjii UWM w Olsztynie, 2011 r.,
fot. A. Koperkiewicz

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego