Granica - Reszel moje miasto

Idź do spisu treści

Menu główne:

Granica

Granica


Okazuje się, że temat historycznej granicy między dominum warmińskim a ziemiami zakonu krzyżackiego jest ciągle żywy. Zainteresował się nim, reszelak z urodzenia i miłośnik naszego miasta, prof. Tadeusz Rawa. Niemalże codziennie rozmawiam na ten temat z różnymi ludźmi, którzy są mocno zaciekawieni i podekscytowani faktem, że do dzisiaj zachowały się ślady znakowania tej granicy.

Profesor Tadeusz Rawa, w swoim artykule ciekawie przedstawił historię kształtowania się linii granicznej oraz podjął się określenia wieku kamieni granicznych.
Zapraszam do poznania dodatkowych, równie ciekawych informacji na temat granicy i sposobu jej znakowania. Nie jestem historykiem z wykształcenia, nie będę próbowała tworzyć własnych teorii, przedstawię jedynie fakty zawarte w dostępnych mi źródłach. Z pewnością ta wiedza pomoże nam wszystkim w zrozumieniu znaczenia tego, co posiadamy na naszym terenie.

Wycieczka śladem fragmentu granicy, zorganizowana przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Kętrzyńskiej udowodniła, że możliwe jest stworzenie takiej trasy dla osób odwiedzających nasz rejon, zainteresowanych jego przeszłością historyczną i poznawaniem pięknej, warmińsko-mazurskiej przyrody.

 
 
 

Mapa pokazująca podział Prus na diecezje w 1243 roku.

 
 
 
 

Mapa biskupstwa warmińskiego wykonana na zamówienie bp.Adama Grabowskiego w 1755r.
Autorem pracy jest kartograf i sztycharz z Elbląga, Jan Fryderyk Endersch (1705-1796).

 

Historia kształtowania się „naszej“ granicy wiąże się z bullą papieską z 29 lipca 1243 roku. Na mocy tego dokumentu podzielono Prusy na cztery diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. Największa pod względem zajmowanego obszaru była diecezja warmińska. W bulli zawarte bylo postanowienie, że dwie trzecie ziemi w Prusach będzie w posiadaniu Krzyżaków a jedna trzecia należeć będzie do biskupów. 27 kwietnia 1251 roku biskupi otrzymali środkową część diecezji, którą z czasem zaczęto nazywać Warmią. W jej skład wchodziło 10 komor: Barczewo, Braniewo, Dobre miasto, Frombork,Jeziorany, Lidzbark, Olsztyn, Orneta, Pienieżno i Reszel. Pierwszy biskup warmiński, Anzelm w akcie z 27 grudnia 1254 roku napisał, że ziemia, należąca do niego leży pośrodku diecezji z tego powodu, by być chronioną przez Zakon od napadu pogan. W trakcie akcji kolonizacyjnej zasięg dominium warmińskiego powiększał się. W końcu doszło do konfliktu o podział ziem między biskupem Janem Stryprockiem a wielkim mistrzem, Winrichem von Kniprode. Rozgniewany wielki mistrz, znany ze swojego gwałtownego charakteru, omal nie przebił biskupa mieczem. Konflikt rozstrzygnięto już po śmierci biskupa (prawdopodobnie otrutego przez agentów Zakonu), na niekorzyść Warmii, która straciła nawet część tych ziem, które przyznane jej  zostały na mocy traktatu podziałowego z 1254r.  Krzyżacy, świadomi dziejącej się niesprawiedliwości., zniszczyli dokumenty procesowe, by uniemożliwić rewizję wyroku. Krzywdzący Warmię podział, zatwierdziła 16 lutego 1375 roku, Stolica Apostolska. Granice, w tym zarysie, przetrwały aż do końca samodzielności dominium warmińskiego, czyli do zaboru przez Prusy w 1772r.

Jak przebiegała granica?


Naturalne rozgraniczenie stanowiła rzeka Pasłęka i częściowo Zalew Wiślany, dalej granica biegła od ujścia Pasłęki do Krakocina koło Reszla, potem z Krakocina do Kurek i stamtąd Pasłęką w kierunku Zalewu. Kształt granicy zbliżony byl do trójkąta, rozszerzajacego się z północy ku południowi. W zasadzie granice pozostały stabilne, zdarzało się jednak, że terytorium dominium powiększało się, ale było to zawsze na krótko.

Od czasu do czasu prowadzone były przeglądy granic biskupstwa. Sporządzano plany sytuacyjne, dokładne opisy przebiegu granic, umiejscowienia i wyglądu znaków granicznych. Na kamieniach rzeźbiono różne oznaczenia, np. herby biskupów, kapituły czy księcia pruskiego. O znaki graniczne dbano, czasami nadawano im nawet nazwy.  W najstarszym warmińskim wilkierzu z 1435r. zapisano sołtysom obowiązek corocznych oględzin granic wsi i odnawiania zatartych znaków granicznych.  Przepis ten obowiązywał aż do XVIIIw.

Interesujące informacje na temat zasad oznaczania granic zawarte są w rozdziale „O wymiarze w sprawach granicznych“ , w podręczniku geometrii Ignacego Zaborowskiego z 1792r. ( Jeometrya praktyczna). Ze względu na wyjątkowość tego tekstu zamieszczam go w całości.
Informacje tam zawarte w sposób bardzo precyzyjny określają sposób oznaczania linii granicznej, która powinna „wyrażać się linią prostą“ wtedy, kiedy wytycza ją człowiek. Wyjątek stanowią granice, które wytyczyła przyroda, czyli tzw. „granice naturalne“. Szczegółowo opisane są rodzaje kopców granicznych i zasady ich rozmieszczania. Kopce znajdujące się na początku i na końcu granicy nazywają się narożnikami lub węgielnikami a kopce znajdujące się na linii granicy to kopce ścienne. Pierwszy kopiec ścienny powinien być usypany w niedużej odległości od narożnika. Opisany jest także kształt kopców oraz materiał, z jakiego powinny być wykonane, by odróżnić je od innych kopców i zapewnić im większą trwałość. Dopuszcza się także wykorzystanie jako znaku granicznego dużych drzew, na których wyrzyna się znaki w kształcie krzyża (naciosy).

Granice Warmii, ustalone w drugiej połowie XIV w. okazały się wyjątkowo trwałe. Jeszcze do niedawna jej część była tożsama z częścią linii granicznej powiatu reszelskiego a niektóre jej fragmenty do dziś pokrywają się ze współczesnymi granicami lokalnymi (gmin, wsi, pojedyńczych działek...)

Zgadzam się z prof. Tadeuszem Rawą oraz z p.Robertem Klimkiem, autorem artykułu pt. „Nieznane kamienie graniczne Warmii biskupiej“, że należałoby przeprowadzić inwentaryzację znaków granicznych, objąć je ochroną prawną a samą granicę umieścić w wykazie obiektów zabytkowych.


Jolanta Grzyb



Źródła:


Achremczyk Stanisław., Historia Warmii i Mazur, t. I, Edycja Współna Towarzystwa Naukowego i Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn 2010.
Chłosta Jan, Słownik Warmii (historyczno-geograficzny), Wydawnictwo Littera, Olsztyn 2002.
Kamienie w historii, kulturze i religii, pod red. Roberta Klimka i Seweryna Szczepańskiego, Olsztyn 2010.
Leśnodorski Bogusław, Dominium warmińskie (1243-1569), Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Poznań 1949
Obłąk Jan, Historia diecezji warmińskiej, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne „Hosianum“ w Olsztynie, 1959.
Szorc Alojzy, Dominium warmińskie 1243-1772, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn 1990
Warmia i Mazury, praca zbiorowa pod red. Stanisławy Zajchowskiej, Marii Kiełczewskiej – Zaleskiej, Instytut Zachodni, Poznań 1953
Zaborowski Ignacy, Jeometrya praktyczna, Drukarnia J.K.Mei i Rzeczypospolitey u XX. Scholarum Piarum, Warszawa 1792.


 
 
 
 

1915r.

 
 
 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego