Żydzi w Reszlu - Reszel moje miasto

Idź do spisu treści

Menu główne:

Żydzi w Reszlu

Po zaborze Warmii przez Prusy w 1772 r., w Reszlu pojawiali się najprawdopodobniej tylko przejazdem kupcy żydowscy wyposażeni w specjalne listy. Na stałe Żydzi zaczęli osiedlać się w 1812 r. lub wkrótce później (w 1814 r.?), włączając się do odbudowy miasteczka po wielkim pożarze z 1806 r. W 1847 r. w Reszlu powstała samodzielna gmina synagogalna. W mieście istniał co najmniej dom modlitwy, a odrębny cmentarz wyznaniowy założono najprawdopodobniej krótko po zawiązaniu gminy wyznaniowej. Członkowie diaspory, która swój największy rozwój liczebny przeżywała na przełomie lat 70-tych i 80-tych XIX w., trudnili się przede wszystkim handlem i kupiectwem. Tutejsi Żydzi czuli się zazwyczaj Niemcami wyznania mojżeszowego – m.in. dwóch z nich: Arthur Ruben i Alfred Lewschinski, poległo w czasie I wojny światowej. Okrutna weryfikacja takiego samookreślenia nastąpiła zwłaszcza po dojściu do władzy w Niemczech narodowych faszystów. Na reszelskich Żydach wymuszano wyzbywanie się majątków i emigrację przede wszystkim do Berlina oraz za granicę, m.in. urodzona w Reszlu Herta Bos, z domu Guth próbowała znaleźć schronienie w Holandii, a Rosa Butow (Bütow) – w Belgii. Jednakże obie w 1942 r. zostały deportowane do obozu zagłady w Auschwitz[1.1]. Przed prześladowaniami we Francji próbowała się schronić Trautchen Katz[1.2]. Ci, którym nie udało się uciec – najprawdopodobniej kilka osób, na początku II wojny światowej zostało osadzonych w gettcie w Olsztynie – m.in. siostry Marta i Lina Israelski, skąd zostały deportowane w lutym 1942 r.[1.3]
W czasie Holokaustu zginęło co najmniej 34 Żydów związanych z Reszlem poprzez urodzenie lub zamieszkanie. Byli oni najczęściej deportowani z Berlina do gett w Theresienstadt, Rydze, Litzmannstadt (Łódź) i obozu w Auschwitz. Tam też umierali, ponadto ginęli w gettcie w Mińsku i obozach w Treblince,Kulmhof (Chełmno), Stutthof oraz w obozie internowania w Tuluzie.
Zagładę przeżyli członkowie m.in. rodzin: Katz, Less i Salinger, mieszkają w Izraelu i Brazylii.

Cmentarz żydowski

został założony najprawdopodobniej krótko po 1847 r. poza miastem, nad rzeką Sajną. Zajmował powierzchnię ok. 0,3 ha.
Ostatni znany pochówek odbył się pod koniec lat 30-tych XX w. Cmentarz został zdewastowany – w 1990 r. wzmiankowano zachowane 3 nagrobki, w tym najstarszy z 1854 r.

Współcześnie nekropolia jest zaniedbana, choć widoczne są ślady po pracach porządkowych sprzed kilku lat. Nad częścią cmentarza przebiega instalacja sieci ciepłowniczej, utrudniająca dostęp od strony ul. T. Kościuszki. Zachowała się cementowa postawa rodzinnego grobowca wraz z lastrikową tumbą, kolejna lastrikowa tumba i luźna, granitowa podstawa macewy - być może tej wzmiankowanej z 1854 r.

Ofiary Holokaustu związane z Reszlem:

Rosa Alpert, z domu Baum (ur. w 1876 r. w Reszlu)
Bernhard Baum (ur. w 1879 r. w Reszlu)
Josephine (Josefine) Baum, mieszkanka Reszla (ur. w 1869 r. w Schellen)
Sara Baum, mieszkanka Reszla (ur. w 1866 r. w Augustowie)
Adelheid (Adela) Bloch, z domu Less (ur. w 1871 r. w Reszlu)
Herta Bos, z domu Guth (ur. w 1904 r. w Reszlu)
Rosa Butow (Bütow) (ur. w 1890 r. w Reszlu)
Lina Cohn, z domu Simonsohn (ur. w 1863 r. w Reszlu)
Selmar Cohn (ur. w 1872 r. w Reszlu)
Edeltraut Erlanger, z domu Lapidas (ur. w 1913 r. w Reszlu)
Clara Heilbronn, z domu Simson (ur. w 1870 r. w Reszlu)
Selma Hirschberg, z domu Bütow (ur. w 1887 r. w Reszlu)
Helene Isaacsohn, z domu Simonsohn (ur. w 1865 r. w Reszlu)
Lina Israelski, mieszkanka Reszla (ur. w 1880 r. w Reszlu)
Marta Israelski, mieszkanka Reszla (ur. w 1884 r. w Reszlu)
Julius Helma (ur. w 1930 r. w Reszlu)
Trautchen Katz (ur. w 1925 r. w Reszlu)
Julius Less (ur. w 1885 r. w Reszlu)
Leopold Less (ur. w 1863 r. w Reszlu)
Ella Lind, z domu Simson (ur. w 1874 r. w Reszlu)
Frieda Löwenthal, z domu Bütow (ur. w 1892 r. w Reszlu)
Margarete (Marketa) Marcuse, z domu Simonsohn (ur. w 1863 r. w Reszlu)
Käthe Mattissohn (Matthissohn), z domu Liebermann (ur. w 1888 r. w Reszlu)
Johanna Nathan (ur. w 1869 r. w Reszlu)
Salomon Peysack, mieszkaniec Reszla przed I w czasie wojny (ur. w 1870 r.)
Walter Rosenbaum (ur. w 1880 r. w Reszlu)
Hermann Salinger (ur. w 1873 r. w Reszlu)
Isidor Salinger (ur. w 1875 r. w Reszlu)
Jenny Salinger (ur. w 1893 r. w Reszlu)
Herha Saretzki, z domu Alban (ur. w 1887 r. w Reszlu)
Betty Simon, z domu Less (ur. w 1888 r. w Reszlu)
Kurt Simonson (ur. w 1888 r. w Reszlu)
Martha Simonson, z domu Simonsohn (ur. w 1861 r. w Reszlu)
Salomon Simson (ur. w 1869 r. w Reszlu)

Żołnierze polegli w czasie I wojny światowej związani z Reszlem:

Arthur Ruben, ur. 10 I 1897 r. w Reszlu, mieszkaniec Mannheim, zmarł 3 VII 1915 r. w niewoli

podoficer Alfred Lewschinski, ur. 23 VIII 1895 r. w Reszlu, mieszkaniec Reszla, poległ 20 VIII 1916 r.


Kamienica przy ulicy Sienkiewicza 2.
Prawdopodobnie w tym budynku przed II wojną mieszkała żydowska rodzina.
Tu, w prywatnym mieszkaniu był dom modlitewny.

(Informacje od Alfonsa Siemetskiego)


Zdjęcia wykonane 2011.10.02
Autor zdjęć: Jolanta Grzyb

 
 

Informacje pochodza ze strony www.sztetl.org.pl

 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego